نظر سنجی
نظر شما در رابطه با سایت سازمان میراث فرهنگی استان قزوین چیست؟
عالی
خوب
متوسط


کاروانسرای تاریخی محمدآباد ؛
منزلی بین راهی به نام «محمد آباد»

نویسنده: مهدی باقری - خبرنگار همشهری 
کاربات، رباط، ساباط و خان واژگانی هستند که هریک از آنها مفهوم امروزی کاروانسرا را متبادر می‌شود. عملکردهای مختلف کاروانسراها موجب شده است تا نام‌ها و اسامی مختلفی به خود بگیرند...

کاربات، رباط، ساباط و خان واژگانی هستند که هریک از آنها مفهوم امروزی کاروانسرا را متبادر می‌شود. عملکردهای مختلف کاروانسراها موجب شده است تا نام‌ها و اسامی مختلفی به خود بگیرند. نیاز انسان به سرپناه و امنیت ازهمان دوران باستان مورد توجه بوده است. هرودوت، مورخ یونانی، اولین کاروانسرا‌ها را مربوط به دوره هخامنشی می‌داند و با توجه به توسعه وگسترش راه‌ها در این دوره و دوره‌های بعد‌تر وهمین طوراهمیت فوق العاده به تجارت و کاروانیان، ساخت کاروانسراهای بین راهی بسیار اهمیت داشت. در ایران کنونی مظاهر و نشانه‌هایی از این استراحتگاه‌ها در بین راه‌ها دیده می‌شود که بسیاری از آنها از نظر شیوه ساخت و معماری از نمونه‌های کم نظیر و بی‌نظیر محسوب می‌شوند. بدون شک دوره طلایی ایجاد کاروانسراها، دوره صفوی است، که به دلیل اهمیت به راه‌های زیارتی و تجارت از کرمانشاه تا خراسان ساخته شدند. در این دوره کاروانسراهای درون شهری هم رونق گرفت که هرکدام به مبادله کالای خاصی می‌پرداختند. شاردن، سیاح معروف فرانسوی، می‌گوید: «هیچ چیزی نمی‌تواند با کاروانسراهای ایران که از سوی شاهان صفوی برای آسایش کاروانیان و جهانگردان ساخته شده قابل مقایسه باشدکاروانسراها با توجه به اقلیم، شرایط آب و هوایی، نوع عملکرد و... به انواع مختلفی تقسیم می‌شوند. یکی از این پناهگاه‌های بین راهی، کاروانسرای محمد‌آباد خره(خورهه)  است که ازنوع کاروانسراهای 4 ایوانی صفوی، که در فاصله 30 کیلومتری جنوب قزوین قرارگرفته و اولین منزل از قزوین به سمت اصفهان محسوب می‌شود. شهر قزوین ازوجود کاروانسرهای شهری چیزی کم ندارد که سرآمد آنها سرای سعدالسلطنه است که به عنوان بزرگ‌ترین کاروانسرای درون شهری لقب گرفته است. کاروانسرای محمدآباد، در سال 56 با شماره 1397 به ثبت آثار ملی رسید.
شناسایی کاروانسرا
عضو هیأت علمی دانشگاه تهران درباره این کارونسرا می‌گوید: کاروانسرای محمدآباد خٌره، در سال 49 خورشیدی از سوی مرحوم دکتر نگهبان، که آن سال‌ها در جنوب دشت قزوین و منطقه سگزآباد به کاوش‌های باستان‌شناسی مشغول بود، مشاهده شد که به لحاظ معماری در وضع خوبی به سر نمی‌برد.  «مصطفی ده‌پهلوان» می‌افزاید: همان سال‌ها اقدام‌های مرمتی شروع شد و به عنوان پایگاه پژوهشی باستان شناسی دانشگاه تهران مورد استفاده قرارگرفت که تا کنون هم این روال ادامه دارد و دانشجویان باستان‌شناسی دانشگاه تهران در فصل‌های کاوش در اینجا حضوردارند و به کارهای پژوهشی مشغول هستند.
نظام مند بودن داد و ستد
استادیار دانشگاه تهران بیان می‌کند: مسیر شاهرود به سمت ساوه که از مسیرهای اصلی ارتباطی است، به غلط یا براثرسهل انگاری نام جعلی جاده ابریشم بر آن نهاده شده است. باستان شناسان اعتقادی به این نام ندارند و معتقدند شرایط جغرافیایی ایران شرایط کلیدی بوده و قبل از آن که ابریشم وارد ایران شود، این داد و ستد‌ها به صورت نظام مند درایران وجود داشته است. شرایط جغرافیای ایران و ترانزیت کالا در گذشته، ازوجوهی است که در بحث اقتصادی بسیار مهم بوده است.  وی می‌افزاید: از دوره اشکانیان، زمان مهرداد دوم به بعد، داد و ستد نظام مند می‌شود و یکی از انگیزه‌های همیشگی شرقیان و حتی رومیان تصرف موقعیت کلیدی ایران بوده است وبخش زیادی از اقتصاد حکومت اشکانیان و ساسانیان ازموقعیت ترانزیتی ایران و به ویژه قزوین تأمین می‌شده است.
عصر طلایی ایجاد کاروانسرا
ده پهلوان ایرانیانِ پیش ازمیلاد را دارای پیشینه قوی در داد و ستد وایجاد کاروانسرا می‌داند و می‌افزاید: این روند تکاملی تا دوره صفویه ادامه داشت تا این‌که در دوره شاه‌عباس اول، رفت و آمدها و به دنبال آن داد و ستد ساختار منظم‌تری به خود گرفت و کاروانسراهای شاه عباسی (منسوب به دوره شاه عباس) فراوانی در ایران ساخته شد. درمسیری که از اصفهان به ساوه، سپس به بوئین‌زهرا و درنهایت به قزوین منتهی می‌شود، 4 کاروانسرا وجود دارد که هر کدام ممکن است متعلق به دوره خاصی بوده باشند.
انتخاب محل ایجاد کاروانسراها
عضو هیأت علمی دانشگاه تهران نوع انتخاب این منزلگاه‌ها را صرفا کوتاه‌ترین راه نمی‌داند و بیان می‌کند: برای این کار شرایط مختلفی سنجیده می‌شده است. ضمن آن که فقط یک مسیر هم بین 2 منزلگاه وجود نداشته و مسیر معمولا از سمتی گزینش می‌شد که بتواند به روستاها و منابع آبی نزدیک باشد. برخی کاروانسراها فقط برای اقامت موقت ایجاد شده بودند برخی هم علاوه بر اقامت محل تجارت هم بوده‌اند. وی می‌افزاید: به طورمثال کاروانسرای برج سنگی ازبکستان، محلی برای داد و ستد کاروانیان مختلف بوده است. یعنی کاروانیانی که از شرق می‌آمدند در آنجا اتراق می‌کردند و کالاهای خود را به کاروانیان می‌دادند. دراین بین برخی کاروانسراها سلطنتی بودند. یعنی مخصوص کسانی بودند که وابسته به حکومت یا از نزدیکان شاه بوده و شرایط خاصی در این کاروانسراها حاکم بوده است.
   شرایط متفاوت و خدمات کاروانسراها
عضو هیأت علمی دانشگاه تهران، دوره‌های تاریخی در کیفیت داد و ستد‌ها راتأثیرگذار می‌داند ومی گوید: مثلا دوره صفوی با توجه به امنیت عمومی و حجم مبادلات و ارتباطات به وجود آمده است، با دوره تیموری که شرایط ناامنی بوده شرایط متفاوت است، اما قطعا در دوره‌های زمانی مختلف شرایط فرق می‌کرده است. زمانی که میزان مسافرت افزایش می‌یافته و علاوه بر آن تردد‌های سلطنتی، نظیرعبور هیأت‌های دیپلماتیک، نوع خدمات کاروانسرا‌ها رامتفاوت می‌کرده است.  «مصطفی ده‌پهلوان» کاروانسرای عبدل آباد در سمنان را مجهزترین کاروانسرای ایران می‌داند و بیان می‌کند: با این‌که این کاروانسرا خشتی است، آن را می‌توان مجهز‌ترین کاروانسرای ایران به حساب آورد. اما متأسفانه چیزی از آن باقی نمانده است. این کاروانسرا بازار محلی، آب انباردودر، گرمابه ویخچال داشته که نشان می‌دهد درصد زیادی  از کسانی که در اینجا  بودند، اقامت دائمی داشته‌اند
 

دوشنبه 28 فروردين 1396
13:46:20

 
Copyright © 2017 qchto.ir - All rights reserved
E-mail : info@qchto.ir - Power by Ghasedak ICT